بحثی که بر سر تعبیر سلیقه‌ای یک بیت از شاهنامه و مصادره به مطلوب آن پیش آمد، مرا به این فکر انداخت که تفاوت دو واژۀ وطن‌پرستی و میهن‌دوستی را هم در این تاپیک و در پیشگاه خِرَد شاهنامه و درک خود از آن به اشتراک بگذارم:

حکیم فردوسی، همان اندازه که میهن‌دوستی ارجمند است، به همان اندازه از وطن‌پرستی فاصله دارد. این دو واژه (وطن‌پرستی و میهن‌دوستی)، معنای همسانی در پیشگاه خِرَد شاهنامه  ندارند. «میهن‌دوستی» در شاهنامه، کنار «پرستیدن ایزدی» و «ستایش راستی و خرد»، تبلیغ می‌شود:

نخست آفرینش خرد را شناس/ نگهبان جان است و آنِ سه پاس/ سپاس تو چشم است و گوش و زبان/ کزین سه رسد نیک و بد بی‌گمان.‌

هر شاهنامه‌خوانی نیک می‌داند که فردوسی، ایران را نمی‌پرستید ولی دوست داشت. همین جاست که برچسب «وطن‌پرستی» به فردوسی نمی‌چسبد چرا که کاربرد سطحی و بازاری این واژۀ من‌درآوردی نزد اهل‌اش، چشم را و گوش را و زبان را (هر سه پاس را) بر راه خرد می‌بندد و توهم محق بودن در همه‌حال، و خود را گل سرسبد آفرینش دانستن را به ضمیر القا می‌کند. تا بدان‌جا که بخواهند حتی بر فردوسی این تهمت را با اطمینان ببندند، که نزدش انیرانِ به مصاف آمده با ایران، مُشتی «موش و روباه»ـند که شیران و پلنگانِ ایران کارشان به‌سادگی بسازند!

نزد «وطن‌پرست» (و نه میهن‌دوست) دشوار است باور کند که فردوسی، صفت شیر و پلنگ را برای تازندگان به ایران و ویران کنندگانِ آن نیز به‌کار برده است!

فردوسی امّا (به شناختِ من)، میهن‌دوستی اهل تحقیق بود و در تمام شاهنامه کوشیده است روایتی صادق (حتی در گفت‌وگوهای بین شخصیت‌ها) از روی گزارش‌های ادبی و پهلوی و تاریخیِ در اختیارش ارائه کند و تا حد ممکن، از قضاوت دور بماند: نگاه یک راویِ بی‌طرف که آنچه از زبان شخصیت‌ها بیان می‌کند می‌تواند لزوماً دیدگاه خودش نباشد و صرفاً نقل وفادارنۀ سخنی از دهان شخصیتی در گزارشی باشد که در اختیار داشته است. از همین روست که در شاهنامه، کاربرد واژگانی را که صفت و نشان دلیری باشد، فقط محدود به ایران و پهلوانان و شهریاران آن نکرده، و چه بسا بارها که به صراحت یا کنایه، رشادت و دلیری و جنگاوری پهلوانان تورانی (مهمترین دشمنان ایران) را هم ستوده است؛ و مقابله کنندگان با ایشان (تورانیان) را «روباه» خطاب کرده:

"چو نستیهن آن شیر شرزه به جنگ / که روباه بودی به جنگش پلنگ"   --- نستیهن = پهلوان تورانی

"ز پیران بپرسید افراسیاب / که این دشت رزم‌ست گر جای خواب / که در رزم‌جستن دلیران بدیم / سگالش گرفتیم و شیران بدیم / کنون دشت روباه بینم همی / ز رزم آز کوتاه بینم همی"

این هم همیشه برایم جالب بوده است که جایی در شاهنامه  از زبان کیخسرو، که بعداً بهین شهریار ایرانیان می‌شود، حکومت افراسیاب تورانی را چشم در چشم شاه توران، حکومت خون‌ریز و درندۀ شیر و پلنگی می‌خواند که «سگی» (البته که به کنایه و اشارۀ پنهان) در نهایت بر آن فائق خواهد شد:

... بپرسید بازش از آموزگار / بد و نیک و از گردش روزگار

بدو گفت: جایی که باشد «پلنگ» / بدرّد دل مردم تیزچنگ

سدیگر بپرسیدش از مام و باب / از ایران و از شهر و از خورد و خواب

چنین داد پاسخ که «درّنده شیر» / نیارد «سگ کارزاری» به زیر

.................

منظور از «پلنگ» و «شیر» و «سگ» در این‌جا، به گزارش استاد جلال خالقی‌مطلق:

«در سرزمینی که پلنگ فرمانروایی کند {حکومت تورانیان}، امنیت نیست؛ یا به تعبیری دیگر: امکانی برای تربیت نیست!»

«با وجود قدرت شیر (افراسیاب)، امکان رهایی سگ نیز هست؛ یا به تعبیری: سگِ مبارز را شیر هم نمی‌تواند شکست دهد! به سخن دیگر: من (کیخسرو {که روزی شاه ایران خواهم شد}) بر تو (افراسیاب {دشمن ایران}) پیروز خواهم شد!

نک: خالقی‌مطلق، جلال. ۱۴۰۳. گزارش شاهنامه (معنی واژه، وجه دستوری، شرح و تفسیر بیت). جلد ۱. تهران: انتشارات سخن. ص ۱۰۱۷.