چند شب پیش با جناب سروان پیرامون سروده هایش صحبتی بود، به ایشان عرض کردم که اگر دوست داری کلّیات عروض را برایت واگویه کنم تا وزن شعرهایت بهتر شود، ایشان گفتند خلاصۀ آن را برای بهره مندی عموم در انجمن قرار بده که جایی بهتر از قهوه خانه برای صحبت از آن نیافتم.

خلاصۀ عروض: در ابتدا ذکر می کنم برای تعیین وزن شعر یک مصرع را بخش کرده(مطابق آنچه در کلاس اول ابتدایی انجام می دادیم مثلاً سروان می شود سَر/ وان) و می نویسیم.

قوانین به هر حرف بی صدا(مانند ب، ت، ج و ...) عدد 1 تعلق می گیرد. به هر مصوت کوتاه (-َ،-ِ،-ُ) اگر در ابتدای بخش باشد عدد 2 و اگر در میانه باشد عدد 1 تعلق می گیرد و در مورد مصوت های بلند (آ،ای،او)این اعداد به ترتیب 3 و 2 است. نون ساکن پس از مصوت بلند فاقد اعتبار و عدد صفر به آن تعلق می گیرد. اعتبار بخش آخر هر مصرع عدد 3 است.

حال در هر بخش این اعتبار ها را جمع می زنیم اگر عدد 2 بود از علامت لا و اگر 3 بود از علامت - و اگر 4 یا 5 بود از -لا بهره می بریم.

از مقایسۀ دو مصرع می توان به وزن شعر پی برد. بر حسب قرارداد این وزن با ترکیب از واژه هایی مانند فاعِلاتُن(- لا - -)، فَعَلاتُن(لا لا - -)، فاعِلاتُ(- لا - لا)، مُستَفعِلُن(- - لا -)، مُستَفعِلُ(- - لا لا)، فَعولُن(لا - -)،فَعلُن(- -)، فَعَل(لا -) بیان می شود.

نکته گاهی در معادل سازی دو مصرع با هم، شاعر حق دارد لا را به - یا بالعکس تبدیل کند و یا لالا را به - تبدیل نماید و یا دو هجای مجاور را جابجا نماید.

برای درک مراحل فوق مثالی می زنم(توجه کنید در بخش کردن به آنچه می گوییم کار داریم نه آنچه می نویسیم):

سالها دل طلب جام جم از ما می کرد                آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می کرد

سال/ها/دِل/طَ/لَ/بِ/جا/مِ/جَ/مَز/ما/می/کرد             آ/چِ/خُد/داشت/زِ/بی/گا/نِ/تَ/مَن/نا/می/کرد

-لا/-/-/ لا/ لا/ لا/ -/ لا/ لا/- /- /-/ -               - /لا/-/ -لا/ لا/ -/ -/ لا/ لا/ - /- /- / -

فاعِلاتُن فَعَلاتُن فَعَلاتُن فَعلُن

توضیح به جای U از لا استفاده کردم که نوشتنش آسان تر باشد.