اولین گام‌های دوبله به فارسی در ایران

    در نوشته پیشین در مورد عطاءالله زاهد، به نقش و جایگاه او در تاریخ دوبلۀ ایران اشاره‌ای مختصر شد. این نوشته نگاهی دارد به این جایگاه و اولین تجربه‌ها در این زمینه.

    پس از موفقیت فیلم دختر فراری که توسط دکتر کوشان و گروهی از ایرانیان در ترکیه دوبله شده بود(اولین فیلم دوبله شده به فارسی)، تلاش‌هایی نیز در داخل کشور صورت گرفت. اولین گام توسط بانیان استودیو«ایران نو فیلم» برداشته شد، به همین منظور فیلمی فرانسوی با نام برف روی پاها(محصول 1940)* انتخاب شد که فیلم پر دیالوگی بود. در مراجعه اعضا به عبدالحسین نوشین(کارگردان معروف تئاتر) برای کمک در تنظیم دیالوگ‌ها و انجام کار دوبله، نوشین عطاءالله زاهد را که به تازگی به کشور بازگشته، به آنها معرفی می‌کند. اطلاعیه‌ای هم جهت جذب علاقه‌مندان منتشر می‌شود:« شرکت ایران نو فیلم برای فیلم‌برداری و دوبلاژ در ایران به یک عده بانو یا دوشیزه که صاحب ذوق هنرپیشگی و استعداد بیان خوب و گرم باشند احتیاج دارد که تحت تعلیمات آقای عطاءالله زاهد قرار گیرند. علاقه‌مندان می توانند همه روزه از ساعت 3 تا 8 بعد از ظهر به دفتر شرکت ایران نو فیلم در سه راه امین حضور مراجعه نمایند»{برگرفته از کتاب تاریخ سینمای ایران، جمال امید، 1374}

   عکس از کتاب تاریخ سینمای ایران(جمال امید، انتشار 1374)

   از میان داوطلبان، خانم مهری عقیلی(1) که سابقه تئاتری داشت و اسدالله پیمان(2) که هنوز محصل بود، انتخاب شدند. زاهد علاوه بر مدیریت به جای هفت هنرپیشۀ فیلم صحبت کرد و نام فیلم هم به مرا ببخش تغییر کرد. « صدابرداری ما در اواسط 1326 بالاخره شروع شد و عطاءالله زاهد ضمن مدیریت، گویندۀ چند نقش هم بود. اسدالله پیمان، گویندۀ نقش کشیش و چند نقش فرعی بود. مهری عقیلی، مهین دیهیم(3)، مهری ودادیان(4)، ایرج دوستدار از جمله کسانی بودند که در این فیلم صحبت کردند. گوینده خردسال فیلم، که خیلی بعداً گل کرد، خواهر پنج سال امیرحسن دهلوی بود که کارش بسیار خوب بود»{ به نقل از هوشنگ کاوه، همان منبع}

عکس از کتاب تاریخ سینمای ایران(جمال امید)

  بعد از مراحل طولانی کارهای فنی، فیلم در شهریور 1327 در سینما دیانا و پارک به نمایش درآمد. موفقیت و استقبال از فیلم باعث بروز اختلاف و جدائی برخی اعضا می‌شود. زاهد، احمد شیرازی و مهدی خانی(هر دو از فیلمبرداران سال‌های بعد سینمای ایران) با پیوستن به جمع جلال مغازه‌ای، سعید غیاثی و ضیاءالواعظین استودیو آریانا را تاسیس می‌کنند. دوبله فیلم رنگی آهنگ شهرزاد محصول این گروه است. زاهد این‌بار از گروهی حرفه‌ای برای دوبله فیلم استفاده و از بازیگران آن روز تئاتر، برای دوبله فیلم دعوت می‌کند از جمله ایرن عاصمی(5)، مورین(6)، علی محزون(7)، رضا مینا(8) و صادق شباویز(9). آهنگ شهرزاد در خرداد 1330 در سینما مایاک اکران می‌شود و علیرغم دوبله بهتر و صدای مطلوب‌تر نسبت به مرا ببخش، نمایش موفقی ندارد و همین باعث بروز انشعاب‌هایی در این گروه می‌شود. زاهد در گفتگویی با ماهنامه فیلم(شماره 59، دی 1366) می‌گوید که فیلم در سالن تابستانی سینما دیانا برای اهالی مطبوعات به نمایش درآمده و دوبلۀ فیلم با تحسین آنها روبرو شده است. فیلم در شب دیگری در سینما متروپل، با حضور اهالی سینما، نمایش داده شده است. زاهد با اشاره به فروش بالای فیلم می‌گوید که خانم ساکارلی، مالک سینما مایاک، گارانتی فیلم را تمدید نکرده و باعث ورشکستگی آنها شده است.(منظور زاهد از گارانتی در اینجا باید کپی‌رایت فیلم بوده باشد)

عطاءالله زاهد در سال‌های جوانی

***

آهنگ شهرزاد Song of Scheherazade

محصول 1947 آمریکا

کارگردان: والتر رایش

ایوون دِکارلو، برایان دانلوی، ژان پی یر اومون، ایو آردن، فیلیپ رید، چارلز کالمن

داستان آهنگساز معروف روس کورساکوف که در سفر دور دنیا با تالاورا (رقاص اسپانیایی) آشنا می‌گردد که الهام بخش ساخت "ترانه شهرزاد" می‌شود...

گویندگان: ایرن(شهرزاد)، صادق شباویز(کاپیتان)، مورین(مادر شهرزاد)، علی محزون، رضا مینا، عطاالله زاهد

***

*در میان فیلم‌های پی‌یر بلانشار، در سال 1940 فیلمی با نام پاها روی برف دیده نمی‌شود. فیلم La neige sur les pas (محصول 1942) احتمالا باید همان فیلمی باشد که با نام مرا ببخش دوبله و نمایش داده شده است.

پانویس‌ها

1) مهری عقیلی؛ در چند فیلم سینمایی بین سال‌های 1330تا 1335 و اغلب در نقش‌های اصلی بازی کرده و آخرین بازی او در فیلم نصیب و قسمت (محصول 1341) در یک نقش کوتاه است.

2) اسدالله پیمان؛ گوینده معروف رادیو که گویندگی تعدای مستند مطرح را هم بر عهده داشته است از جمله موج، مرجان، خار ساخته ابراهیم گلستان و به امید دیدار، مستندی که هوشنگ شفتی از بازیهای آسیایی تهران(1974/1353) ساخت و علاوه بر پیمان، عطا بهمنش و آذر پژوهش هم گویندگی آن را برعهده داشتند.

3) مهین دیهیم(1380-1304)؛ بازیگر تاتر، سینما، رادیو و تلویزیون. بیشتر فعالیت بازیگری او در سینما مربوط به سال‌های پیش از انقلاب است.  نسل ما جدا از کارهای تلویزیونی صدای ایشان را در برنامه صبح جمعه با شما به خاطر دارد. در زمینه دوبله، گویندگی ایشان در یکی از قسمت‌های سریال خانم مارپل(که اوایل دهه 1370 و به مدیریت احمد رسول‌زاده دوبله شد) در خاطرم مانده.

4) مهری ودادیان؛ به نظر می‌رسد هوشنگ کاوه در ذکر این نام دچار اشتباه شده است. خانم مهری ودادیان شروع کارش در تاتر در اواخر دهه 30 و حضور جدی‌اش در عرصۀ سینما با فیلم شوهر آهو خانم(1347) بوده است. شخصی که در گویندگی این فیلم نقش داشته زهرا(زری) ودادیان است که در دهه 1320 در تاتر و بین سال‌های 1331 تا 1333 در سینما فعالیت داشته است.

5) ایرن زازیانس(متولد 1306)؛ معروف به ایرن که طی دهه 30 تا 50 شمسی از بازیگران فعال سینما بود.  فامیلی عاصمی به دلیل نام همسر اول ایشان در آن سال‌ها(محمد عاصمی) بوده است. ایرن پس از انقلاب و بعد از بازی در چند فیلم و سریال هزاردستان دیگر اجازه بازی پیدا نکرد(تمام صحنه‌های بازی او در سریال هزاردستان در زمان پخش حذف شد)

6) مورین(متولد 1305)؛ با نام واقعی منیر امیر و همسر سابق منصور متین(دوبلور)، بازیگر تاتر و رادیو در دهه 20 و سینما از دهه 30 تا 50

7) علی محزون (متولد 1304)؛ بازیگری تاتر از دهه 20 و فعالیت در سینما از 1331 تا 1365 و پس از آن از ایران مهاجرت کرد.

8)رضا مینا؛ اطلاعاتی از ایشان به دست نیامد. گویا در چند فیلم در اوایل دهه 30 به عنوان بازیگر حضور داشته است.

9)صادق شباویز؛ برادر عباس شباویز تهیه‌کننده سینما

در این بخش به افرادی پرداخته شد که فعالیت خاصی در زمینه دوبله نداشته‌اند و جز دوبلورها محسوب نمی‌شوند(عدم اشاره به ایرج دوستدار و منصور متین به همین خاطر است)

***

   از اولین‌ها در زمینه دوبله، از فیلم دختر فراری(اولین فیلم دوبله شده به فارسی) و مرا ببخش(اولین فیلم دوبله شده در ایران) نسخه‌ای موجود نیست. از فیلم سرگذشت فریدون بینوا(اولین فیلم دوبله شده در ایتالیا در سال1330) نسخه‌ای در فیلمخانه ملی ایران موجود است. در سال‌های دور که امکان تماشای بخشی از این فیلم فراهم شد، لحن ابتدایی و گاه غلو شده گویندگان و فاقد حس و حالِ متناسب با بازی بازیگران، برای بیننده امروز شاید تا حدی کمیک به نظر برسد.

عکس از کتاب تاریخ سینمای ایران(جمال امید)